|
|
|
Моңнан яратылу
Мәсгудә Шәмсетдинова – танылган композитор. Җир җиләге пешкән чакта дөньяга аваз салган. Казан Дәүләт консерваториясен тәмамлаган. Композиторлар Берлеге әгъзасы. Симфоник, камера инструменталь музыка һәм спектакльләр өчен көйләр, романслар һәм җырлар иҗат итә. «Изге Болгар Дастаны», «Сөембикә Кыйссасы», «Корбан Бәйрәме» кебек театральләштерелгән зур тамашаларның авторы. «Болгар җирләренә барсам», «Гомер», «Әни кирәк», «Сөбханалла», «Яр сөюләр шатлык микән» һ.б җырлары яратып җырлана. Соңгы зур уңышы - «Итил суы ака торур» спектакле өчен язылган музыкасы. «Бу - мин түгел, бу - минем халкым», - ди Мәсгудә иҗаты хакында. Ире, ике улы бар. Әлегә казанган исеме-аты юк. Хәзерге көндә Казан дәүләт консерваториясенең музыка буенча халыклар иҗаты бүлеге мөдире булып эшли.
Мәсгудә белән сөйләшүе җан рәхәте. Бераз килми торса, мин аны юксына башлыйм. Без аның белән бакчага-бакча карап торабыз. Менә төшкә таба ике улын ияртеп, олы кәрзиннәрен асып, бакча юлында Мәсгудә чалына. Аны бу кыяфәттән күрүгә мин рәхәтләнеп елмаям: чөнки әле бакчадан кәрзинләп ташыр әйбер юк. Самаварым кайнауга, Мәсгудәгә эндәшәм. Алданрак җитешсә, ул чакыра. Аның борынгы самаварыннан чәй тәмлерәк кебек. Ул миңа: “Синең кулыңнан тәмлерәк ”, – дигән була. Шулай сөйләшә-сөйләшә, икебезнең дә әллә ничә елдан төзелеп бетә алмаган өйләребезгә чак кына да исебез китмичә, хыял дәрьясына чумабыз, юк кына нәрсәләргә дә сөенәбез, канатланабыз. Ә бераздан Мәсгудә мине тагын хәйран калдырып, чиләкләрен, банкаларын, кәрзиннәрен асып, улларын ияртеп урманга кереп китә. Ни хикмәт, мин әле бакчада бер-ике борылырга да өлгермим, яфрагы да юк җирдән җиләген, гөмбәсен, үләнен, балтырганын җыеп, улларына коры чыбык-чабык күтәртеп, көлә-көлә Мәсгудә кайтып килә. Миңа инде: “Синең җеннәрең булышадыр”, - дип гаҗәпләнерогә генә кала. Аннан уллары Салих белән Надирның берсеннән-берсе уздырып өрә-өрә яндырган учакларыннан тәмле төтен исе тарала. Балалар әтиләре килүенә гөмбә ашы пешерәләр, самаварга күмер җыялар, пешеп елашып та алалар. Баксаң, инде Мәсгудә кичке якта тагын улларын ияртеп, тагын кәрзиннәрен асып, иртәгесен бер-бер авылга, я бер-бер илгә җыенам дип, безгә кул изәп китеп бара.
Миңа калса, ул иҗатында да шулай: Әллә ниткән борынгы чытырманлыклардан моң чишмәләре табып, без керергә дә базмаган кычытканлыклар арасыннан сусыл, эре бөрлегәннәр тотып чыга да, авыз суларын китерә. Боларны композиторның “Изге Болгар Дастаны”, “Сөембикә Кыйссасы” кебек гаҗәеп музыкаль тамашаларын күздә тотып әйтүем.
Ә инде миңа килгәндә, еллар дәвамында сөйләшүләребезне үзем дә абаламастан, күңелемә терки барам икән. Шуларның кайсыберләрен укучыларыбызга да ирештерергә ният иттем.
М: Авыл кешесе өчен композитормы мин, барыбер, әмма Шәмселислам кызы дисәм, барысы да искә төшерә. Әтигә булган хөрмәт әлегә хәтле миңа тия. Без рухи рәхәтлектә, матурлыкта үстек. Авылым Кышлау-Елганың тәбигатен сөйләп бетерә торган түгел. Бер якта – чыршы, икенче якта – нарат, өченчесендә - катнаш урман, дүртенчесендә - таулар. Ул елгалар мондагыча акаеп тормый, бормаланып-качып ага торган урман елгалары. Ул андагы рәхәтлекләр! Апам мине елатып җиләк җыйдырта. Ә мин качып агач башында утырырга яратам. Көннәр буе шулай утырыр идем. Мин урманда әти сөйләгән куркыныч, шомлы әкиятләрдән куркам.
Ф: Ә син урманның сихырле көйләвен-җырлавын кайчан ишеттең?
М: Дүрт-биш яшьләремдә. Ул симфонияне ишетеп мин акылдан шаша яздым. Яфракларның лепердәве төрле-төрле, кошларның сайравы төрле-төрле. Әллә бөтен җиһан, әллә баш зеңли. Мин шулар арасыннан тынлыкны аерырга тырышам, мине тавышлар берәм-берәм кызыксындыра. Ул берәм-берәм икенчесенә тоташа, аннан бер-берсенә бәйләнә, чуала, аңа өченчесе килеп кушыла. Тавышның үзәгенә барып җитәсе килә.
Ф: Үзәк... Ә мин беләм, безнең үзәктә моң, гомер бакый илерткән, сагынулы-сагышлы иткән, яшәткән моң! (Мәсгудә бу юлы миңа әллә ни моңланырга ирек куймый).
М: Безнең якта кеше бик усал, - дип сүзне тиз генә борып җибәрә. – Төп халык Иске Казанчыдан, елга янында кышлап, кыш буе өйләр салып, аннан гаиләләрен Кышлау-Елгага алып килгәннәр. Инәй: “Дәү инәеңне тышка чыккан җиреннән аю куркытып керткән”, - дип сөйли. Безнең татарда авыл исемнәре шундый төгәл куелган, тарихын үзе әйтеп-сөйләп тора.
Мин шаккатам, инәй Тукайны башыннан азагына хәтле диярлек яттан белә. Бөтен әдәбиятне укып бара. Ул беркайчан да: “Син шулай итмә”, - дими, “Тукай менә болай дигән”, - дип шигырь белән әйтеп бирә.
Ф: Дүрт баланы кеше итәсе җиңел булмагандыр инде. Әтиегез яшьли үлгән икән шул.
М: Әти бик яхшы табиб иде. “Яхшы кешеләрне ходай үзенә тизрәк ала”, - диләр бит. Әти турында әлегә хәтле риваятьләр йөри. “Менә фәлән кешене дәвалаган иде, фәләнне үлемнән алып калган иде, үзен генә саклый алмады”, - диләр. Аңа булган ихтирам минем балаларыма да җитәчәк. Ә инәй кебек кеше дөньяда юк. Үзем өчен инде, билгеле.
Мине бәләкәйдән үк бөтен дөнья кызыксындыра. “Нигә ай шундый, нигә кояш мондый, җир нишләп болай?” – дип укытучым Нәкыя апа Галиеваны аптыратып бетерә идем. Үзенчә бар сорауларыма җавап биргәндер инде, бердәнбер укытучы күңелдә калган.
Ф: Музыкага ничек кереп киттең соң син?
М: Бик очраклы. Инәйнең Казахстанда бер сеңлесе бар иде. Мине шул Нәфига апа алып китәргә уйлады. Инәй безне озатканда елый инде, “ник елыйсың?” – дигәч, “ялгыш башымны бәрдем”, - дигән була. Ул миңа горур булырга, кешегә күз яшен күрсәтмәскә куша. Мин елак. Нәфига апаның өч малае бар, мине кул арасына да керер дигәндер. Ә мин шул хәтле яратмыйм өй эшләрен, пешерергә яратмыйм, үзең беләсең, пешерсәм, тәмле пешерәм. Идән юарга яратмыйм, юсам, ялап юам. Иң яратканым – кер юып үтүкләү. Нәфига апага авыр булгандыр инде. Мин озын гәүдәле, шәп йөгерәм, спортивный интернат ачыла дип илткәннәр иде, ул музыка мәктәбе булып чыкты. Исем өчен даладан китерелгән бер ике казах, калганнары хәлле гаиләләрдән балалар иде. Бездә Николай Рудянский дигән композитор укыта башлады һәм миңа көйләр язып карарга кушты. Мин язып торам, ул карый, миңа аларны язарга берни тормый. Ә минем Башкортостанга, үзебезнең Аскын районына кайтып, музыка мәктәбендә укытасы килә.
Кулда әни җибәргән 35 сум акча, өстә коңгырт свитер, кара итәк, йөрәк җилкенә. Билетым төнге уникедә китә торган поездга һәм анысы да Казанга булып чыкты. Ә бездә юлдан кире борылу юк. Мин шомарган, билгеле. Үземне цивилизацияле кеше итеп сизәм бит инде. Ышаныч зур, әле 35 сумым да исән. Шуннан мин консерваториягә киттем. Башта Рафаэль Билаловны очраттым. Нәҗип Җиһановка алып барып тыңлаткач миндә “интонацион свежесть” дигән нәрсә таптылар. Мин шулай дүрт битле нотам белән консерваториядә укып киттем. Холык шундый инде: җирне энә белән казысам да, барыбер казып бетерәм мин аны. Беренче елларда гарьләнүемнән тырышып укыдым. Күрәсең, Казахстанда укыган белемем алай ук тирән булмагандыр, биредә мин калышкан кебек, кимсенебрәк йөрим һәм уйлыйм: “Тукта әле, мин болардан кимме әллә?” – дим. Шушы хис миңа ике ел эчендә башкалар рәтенә басарга мөмкинлек бирде. Шулай итеп, консерваторияне тәмамладым. Тагын Мирсәет Яруллин ярдәмендә музыка училищесына урнаштым. Үзең беләсең, ул милләтне ярата торган училище түгел иде. Аннан курчак театрына чакырдылар, аннан телевидениега.
Ф: Нигәдер мин синең шунда эшләгән вакытыңны сагынам...
М: Үзем дә. Карале, “Мәхәббәтнамә”дә халык җырына өстәп яздырткан шигыреңне хәтерлисеңме?
Ялгыз башкаемны моң урады,
Моңнарны ла тыеп буламы?
Үзәккәем өзеләдер, һай, син диеп,
Синнән башкаларны ла сөеп буламы?
Мин Йолдыз Исәнбәт тәкъдиме белән хәзер консерваториядә 4-5 нче курслар өчен “Исламдагы дини музыка” дигән лекцияләр укыйм. Коръәндәге авазларның безгә дә йогынтысы зур булган. Үзем өчен шундый кызыклы күзәтүләр ясадым. Мәсәлән, Коръәндә җәннәт кошларын, фәрештәләрне тасвирлаганда хәрефләрнең халәте шундый ки: анда канат җилпешләре, очыш тәгаенләнә. Җәһәннәм турында сөйләгәндә авазлар бөтенләй икенче: кайнап, шартлап янулар ишетелеп тора. Ул Аллаһы Тәгаләне сурәтләгәндәге илаһилык, үзең дә шул мәңгелеккә кереп югаласың, эрисең.
Үзен IХ гасырдан ук милләт итеп тойган татарның дөньясы шулкадәр дөрес, җайга куелган, бу авазларда аның үзенә күрә операсы, оркестры, сюрреализмы, фәлсәфәсе чагылган. Кешелек әле кайчан да булса шушы олы сәнгатьнең асылына төшенер.
- Мәсгудә, ул дини гыйлемлеккә ничек ирештең соң?
- Ирештем дию зур сүз булыр, алай да безгә диндә нәрсә фарыз, барысын да беләм кебек. Мәчеткә йөрдем, ә анда Рәшидә абыстай тарафыннан шулай куелган: намаз укырга, мәет юарга өйрәндем, кәфен кисеп тегә беләм, Коръәнне укый алам. Төркиядә миңа Коръәннең төрекчәгә тәрҗемәсен бүләк иткәннәр иде. Төрекчәдә өйрәндем, җәен фольклор җыючы төрек балаларына тәрҗемәче булып йөрдем. Мактандыммы?
-Булмагач менә мин әйтә алмыйм бит.
- Урысның уртасында утырган Каргалының бер җөмләсендә икешәр мәкаль. Дөньяда минем иң яраткан эшем фольклор җыю. Анда чумган саен чумасың икән. Халыктагы ул кадәр байлыкны
күреп һәм синең гомерең шуларны тупларга җитмәячәген белеп, йөрәкләр өзгәләнә. Авылларга барып сөйләшә башласаң, шаккатасың. Ул бездәге сафлык, инсафлык, белемлелек!
Беренче зур экспедицияне Оренбургка, атаклы Татар Каргалысына оештырдык. Ул авыл чукынмыйча калып Екатерина II дән указ алган. Азия белән Россия арасында таможня булган аыл. 14 мәчетле, мәдрәсәле, Иран галимнәре килеп укыткан авыл. Алардагы гыйлемлек, горурлык шаккатырлык. Без студентлар белән 1000 гә якын көй җыйдык. Бу бик күп. Әмма ул җыеп кына бетерә торган түгел, без хәзинәнең капкачын гына ачтык әле. Ул Уральскийдан табылган иҗат! Апас, Балык Бистәсе районнарындагы байлык, әлегә сер, әйтә генә алмыйм, мин анда «юктыр инде, беткәндер инде» дигән нәрсәләрне таптым. Барган саен ушым авылда кала.
- Быел җәй дә булмадымы соң, юньләп очрашылмады да. Балалар ни хәл?
- Надирның акылыннан котларым очып тора. Ул өч яшьтә бөтен хәрефләрне таный иде, биш яшьтә математика буенча әллә нинди сораулар белән аптыратып бетерде, менә 10 яше тулгач 10 класска хәтле химияне өйрәнеп, формулалар, кислоталар белән хәлне ала инде. Кечкенәдән ул йөрәк врачы булмакчы.
- Музыкаларын ташламадылармы?
- Әлегә юк. Салих скрипкада, Надир флейтада уйный. Салих әкиятләр бик ярата инде. Кыш бабайның юклыгын да әле узган ел гына белделәр. Алар ел да Кыш Бабайга хат язалар һәм Кыш Бабай алар сораган бүләкләрне алып килә иде.
- Гаилә мәшәкатьләреннән туймыйсыңмы?
- Гаиләм, ирем, балаларым булмаса мин бер нәрсә дә эшли алмас идем. Кечкенә, хәйләкәр бала кебек, гамләдән бер-ике сәгать урлыйм, качып музыкалар язам. Минем урыныма берәрсе идәнне, табак-савытны юып куйса, минем өчен шатлык, илһам була. Әгәр дә өйгә кайтып пычракка чумсам, анда атылып-бәрелеп, яза алмасам, гомер бушка узган кебек. Чөнки көнгә бер генә нота-тавыш яза алмасам, ул минем өчен кайгы. Мин үземне бик бәхетсез кеше китеп сизәм. Шартлар хәлгә җитәм, музыка тула, белмим музыкамы, нәрсә туладыр.
Әле “Итил суы ака торур”ны язып бетергәч, шундый бушлык иде, шундый хәл беткән, бер аваз-нота да язалмам кебек идем, тагын «теге кисмәкләр» тулды. Ул тулганда тамчылап тулса да, аннан шаулап ага. Әгәр дә минем иремнең мине жәлләвен, яратуын, шартлар тудырырга тырышуын сизмәсәм, бик кыен булыр иде. «Мин синең белән тик милләт өчен генә яшим», - дип шаяртып әйткәне дә бар. «Син милләт өчен, мин синең өчен», - дип. Бу бик зур сүзләр. Мин аның өчен рәхмәтлемен. Балаларымда әтиләре тәрбияләгән мәхәббәт, зур мәхәббәт миңа кайта.
- «Азия-Европа» музыкаль фестивале көннәрендә Швед радиосы музыкаль тапшыруларның баш редакторы Фольке Рабе һәм фольклор буенча хезмәткәре Матс Эймерсон белән Тәтеш районына бардык, ушлары китте. Дүрт сәгатьлек тапшыру эшләдек. Шведлар җиденче кат күктә йөрделәр. Тыңла әле бу скрипка уйнаучы апаны! Син аның кулларын, бармакларын күрсәң иде, ул гомер буена тракторчы, кочегар булып эшләгән. Ничек кенә баса да ул кылларга, ничек кенә итеп моң чыга. Исем китеп тыңлыйм һәм әлегә ишетмәгән, белмәгән, күрмәгәннәрем өчен офтанам. Бу моң мине әллә кайларга илтеп ташлый, адаштыра. Мин моңнан яратылган халкымны уйлап сөенәм, көенәм. Күңелемдә әллә нинди кыллар өзелә.
Әңгәдәмәш - Филисә Хәкимова-Нәҗипова
Азат хатын, 1993 ел, декабрь
|