|
|
|
Масгуда Шамсутдинова
Тамчы-тамчы булып аккан саф чишмәдәй Зиләйлүкләр, Зөлхиҗәләр...Нәрсә бар соң бу халык көйләрендә, нигә алар күңелне телгәләп, шундый гүзәл агылалар?Тик гасырлар буена зур мәдәният үзәгендә чыныккан халык кына үзенең меңьеллык рухын, тирән фәлсәфәсен, акыл-зиһенен һәм дөнья аңын нәкъ менә шулай — мәңгелек белән мизгел арасындагы серле җепне бәйләп — аһәңгә сала ала. Әйтик, безнең милләттә Көнбатышның Гегеле, Канты яисә Ницшесы кебек затлы философлар аталмаслар, бәлки... Әмма халыкның андый кырыс акыл ияләренә ихтыяҗы булдымы икән соң? Безнең фәлсәфә — китап битләрендәге коры «изм»нарда түгел, ә тылсымлы кристалларга әверелеп, халык моңына сыенган. Бу көйләр һәм сүзләр катлаулы төшенчәләрне акыл аша түгел, ә тойгы-моң аша күңелгә сала, җанның чиксез аһәң-аңга сусавын тулысынча кәнәгатьләндерә.
Әлеге искиткеч кыска текстлар аша әсәр авторының гади язучы гына түгел, ә тирән әдәби-фәлсәфи талантка ия шәхес булуы күренә. Аның язу манерасында татар прозасының иң асыл сыйфатлары — тирән моң, фәлсәфә һәм сурәтләү осталыгы берләшкән. Автор талантының төп яклары түбәндәге сыйфатларда ачыклана:
1. Гадилектә бөеклекне күрү таланты (Ассоциатив фикерләү)
Автор гади генә бер этнографик күзәтүдән — өлкән апаның келәм сугуыннан һәм төсләр җепләреннән — яшәешнең бөек циклы һәм мәңгелек фәлсәфәсен дөньяга чыгара. Келәмдәге алсу, яшел, көрән, соры һәм яңадан алсу төсләр тезмәсен кеше гомеренең этаплары белән бәйли алу — феноменаль метафорик фикерләү сәләте. Талантның нигезе дә нәкъ менә шунда: гади әйбер аша күкләрне һәм җанны күрсәтү.
2. Сүз белән рәсем ясау осталыгы (Колористика)
Автор телнең милли төсмерләрен үтә нечкә сизә. Ул татар телендәге «ал» сүзенең тамырларын кулланып (ал чәчәк, ал шәфәкъ, алсу йөз, ал иреннәр), татар дөньяга карашының матурлык канонын тудыра. Аның текстын укыганда, күз алдына җылы, нурлы, аллы-гөлле милли дөнья килеп баса. Бу — язучының тел белән рәссам кебек эш итү таланты.
3. Татар җанының асылын сизү (Этно-психологизм)
Беренче тексттагы Көнбатыш философлары (Кант, Гегель) белән татар моңын чагыштыру, икенче тексттагы нәни балалар белән татар әбиләренең алсу төскә мөхәббәте — болар барысы татар җанының психологиясен тирән аңлаудан килә. Автор Көнбатышның кырыс акылына каршы татарның «акыл кабул итмәгәне тойгы-моң аша тану» сыйфатын куя. Милләтнең үзенчәлеген мондый югарылыкта тоемлау бары тик чиксез зур милли җанлы чын талантларга гына хас.
4. Хис белән интуиция берлеге (Лиризм)
Текстларда фәнни логика түгел, ә интуитив сизгерлек өстенлек итә. Келәм кырыендагы кара төсне «вакытсызлык, ике ал төс арасындагы чиксезлек» дип аңлату — бу фәнни анализ нәтиҗәсе түгел, ә җанның югары интуициясе. Автор үзенең хис-тойгыларына ышана һәм укучыны да шул дулкынга кертә ала.
Йомгаклау: Автор — татар әдәбиятында лирик-фәлсәфи нәсерләр язу юнәлешендә зур уңышка ирешә алырлык олы талант иясе. Аның каләме үтә нечкә, җаны моңлы һәм фикере тирән.
|