|
|
|
Борынгы хәтер кирәк
Бәет-пролог
Кояш нурларыннан моңнар тукый Мәрәс авылының осталары,
Бармакларга күчкән борынгы хәтер — Җан упкыны, йөрәк авазлары.
Кара җепкә үрелеп дөрли алсу, чирәм яшел төсе — җәй назы,
Синтетик дөньяның нурсызлыгын түзә алмый халык авазы.
Бу палас түгел лә, күңел кылы, төсләр белән җырланган озын көй,
Ана күзе булып безгә карый тылсымлы һәм мәңгелек Туган өй…
Адәм баласы өчен дөньяда иң кадерлесе — Ана һәм Туган җир. Чөнки беренче аваз салудан соң, бала иң элек ана йөзен күрә. Ана йөзен, ана күзен... Безнең аналарыбызның күзләре кара, зәңгәр, яшькелт, соры һәм тагын бик күп төсара төсмерләрдән гыйбәрәт. Илаһи көчтән кешелеккә күз һәм колак бирелгән. Колагыбыз ана бишек җырлары аша дөнья аһәңен ишетсә, күзләребез туган җир төсен гомеребез барышында күңелебездә йөртергә мөмкинлек бирә. Туган җир төсләре дә ана йөзе, ана тавышы кебек хәтеребездә уелып кала. Ерак киткән җирләрдән “әнекәем, туган илем, туган җирем” дип өзелеп сагынуыбыз — шул балачак илебез төсләре һәм көйләре, балачакта татыган ана назы ул.
Борын-борын заманнардан ук безнең әниләребез өйнең эч һәм тыш кыяфәтенә бик нык игътибар биргәннәр. Өй бизәр өчен сөлгеләр тукып элгәннәр; чигелгән дөнья татар өйләренең диварларын бизәгән. Нур өстенә нур өстәп, әниләребез — ул бөек рәссамнар — үзләренең нәкышләрендә гомер күрмәгән тутый кошларны, юлбарысларны, оазис дөньясын, әкияти җанварларны чигеп, безне балачактан ук хыялый гүзәллек дөньясына алып кергәннәр. Каз өмәләрендә, өй күтәргәндә, печән чапканда безнең тиз көйләребез хасил булса, иң кадерле мирасыбызны — моңлы озын көйләрне татар хатын-кызлары төсле җепләр белән эш иткәндә иҗат кылган. Татарның кадерле мирасы — “Гөлҗамал” җыры шуның турында:
Шәмдәлләрдә генә утлар яна, Гөлҗамал,
Җиткән кызлар киндер җеп эрлиләр.
Энҗе дә мәрҗән — кызларның кул бавы,
Авыр җан сөйгәннәрнең булмавы.
Бүген дә, заманнар үзгәрсә дә, хәтер җебе өзелми. Татарстанның Тукай районындагы Мәрәс авылы халкы күптәннән инде халкыбызның буыннан-буынга күчеп килгән гүзәл мирасын — палас һәм келәм сугу осталыгын җан җылысы кебек саклап килә, борынгы традицияләрне яңадан торгызып, төсләрне телгә китерә… Мин бу эшнең осталары Нурия апа Сәйфуллина һәм Хәят апа Садриева белән таныштым. Бу сәнгатьнең ни рәвешле татлы бер газап икәнен алардан ишеттем. Сарык бәтиен беренче көтүгә куганда ук, алар булачак келәмнәренең төсләрен уйлый башлыйлар. Төс сайлау — рәссамнар эше, ул бик зур талант таләп итә. Бу осталар үз сәнгатьләрендә нинди талантлы булсалар, сүзгә дә артистлардан ким түгел. Аларның сүз белән идарә итү осталыгына төсләр төсмерләве кушыла. Моңнар белән бергә үрелеп, күз һәм күңел рәхәте булган иҗат җимешләре — келәмнәр, паласлар дөньяга килә. Бу иҗатның никадәр катлаулы икәнен сез Мәрәс авылы остасы Нурия апа Сәйфуллина сөйләвеннән аңларсыз (сөйләү стиле һәм диалект үзенчәлекләре сакланды): — Нурия апа, сез эше күп дия башладыгыз, менә шуңардан сөйләп китегез, йонындан ук башлап. — Җөнен иң башта язарга кирәк. Төтен диләр бит инде, әйеме, аны төтәргә алып барабыз кайчакта. Хәзер инде язгы җөнне үзең генә төтәсең, көзге җөн булса — станокта. Минзәләдә бар төтә торган җир, Чаллыда да бар. Шунда төттереп алып кайтып, башта җеп эрлисең. Аны оста кешеләр ясый. — Йон эрләүнеме? — Бездә җегерләү дип әйтәләр аны. — Җөн җегерләү? — Әйе, бездә шулай. Йон эрләү инде ул. — Юк, сезнекечә кирәк. Сездә йон диләрме, җон диләрме? — Җөн. Йон дип кем инде әйтә? (Бервакытта да үз версияңне бирергә ярамый, Нурия апа минем арттан «җон» дияргә башлады, «җөн» урынына. — М.Ш.) — Мишәрләр әйтә. — Бездә җон җегерләү өмәсе ясыйлар. Анда бик күп хатын-кызлар җыела инде. — Кайсы вакытта, кыш көнеме? (Хата сорау бирдем. “Кайсы вакытта” дигәне җиткән иде. — М.Ш.) — Кыш көне. Җон җегерлисең дә, аннан соң катасың — ике орчыкны бергә китереп. Урыйсың, аннан соң катасың. Аннары төяклисең аны. — Ни өчен төяклисең? — Юарга уңайлы булсын өчен. — Нәрсә ул “төяклисең”? — Менә шушындый хәтле киләпләр булалар инде алар. Киләп дип аталалар. Менә шушы киләпкә салгачтын, «җепне киләпкә саласың» диләр. Аннан соң юарга керек ныгытып. — Нинди суда? — Кер сабыны белән. Порошокларны мактамыйлар аны, порошокны бетереп булмый. Аңа бер буяу да матур керми. Бик ныгыттырып юарга кирәк. Бер кере дә калмасын, сабыны да калмасын җепләрнең. Шуннан соң аны манасың инде. Иң күп кара җеп кирәк була паласка. Аның бит төп ние кара була. Аннан соң узорлар ясарга бөтен төсләр кирәк була. — Узор дип әйтмәдегез бит сез элек, бу рус сүзе. Сездә нәрсә дип әйтәләр узорга? (Каян эләктереп бетерәләр рус сүзләрен? — М.Ш.) — Бизәк инде. Бизәк дип әйтәләр. — Ә буяуларны ничек, кайдан таба идегез? — Буяуларны элек китереп сата иделәр. Магазиннарда сата иделәр, Ташкенттан, Березникидан алып кайталар иде инде. Шуннан ала идек буяуларны. Аннан соң манасың инде аны. Яшел буяу бик матур булмый. Сары белән зәңгәрне кушып ясыйлар. Сарыны күбрәк салсаң, нык матур чирәм яшел төсе ясала иде: “Ай, синең ниең чирәм яшел икән, бигерәк матур”, — диешәсең инде. Сарыны әзерәк салсаң, ул зәңгәр яшел... “Бусы бигрәк матур, бусын читкә куерсың”, — диләр. Аннан соң ал төс. Бездә алны да бик кызык диләр — юләр ал. Иң матур ал — юләр ал. Ник шулай әйтәләрдер. Нык ал булганга микән, шәмәхә ал — ул теге алга караганда шәмәхәрәк була. Чия кызыл — ул караңгырак була. Төрле төсләр була кызылда да: сары төс тә, ал төс тә бар анда. Ал белән сарыдан ясыйсың кызыл төсне. Төсләрне кушмыйча бер матур төсне дә чыгарып булмый. Ал шәмәхә — күбрәк салсаң, шәмәхә ал, әзерәк салсаң — ачык ал. Юләр ал хәзер юк та инде, күргән юк. Сарыга әз генә кызыл салып ясыйсың: сыек сары, яшькелт сары. Палас сукканда төсләрне төсмерләргә кирәк. Ал кырына кызылны куеп булмый бит инде, матур туры килми. Кара төсләр янына ачык төсләрне куярга кирәк. Кара төс кырына ачык төс куймасаң, тегесе дә чалт кара булмый, бусы да чалт булып тормый. Төсләр уйнарга тиеш! Бер генә төстән сукмыйлар. Кара бик кара булырга тиеш, аны читкә куялар инде. Казлар күкәй салганда палас сугарга утыралар. Аңа яктылык бик кирәк. Төсләрне кояш нурында күрергә карарга кирәк. Тәрәзәдән кояш нурлары төшә, көннәр озыная инде. Рәхәтләнеп утыр да утыр. Җәй килә дип күңел күтәрелә, моңлана-моңлана эшлисең. Кыш көнен җөн әзерләргә кирәк. Палас сукканда аны берне генә сукмыйлар бит инде. Кызларга бирнә итеп тә әзерлиләр. Паласлар тузып бетте, акчаң булса да алып булмый хәзер. Бирнәгә идән паласлары бирәләр, диван паласлары бирәләр. Ул бик җайлы: чыгып селкисең дә җәеп куясың. Кактың — бернәрсә дә эшләми. Алып чыгып карга аунат — өр-яңа булып тора. Келәмнәр сукканда җеп озатырга кирәк. Ул буйлык дип атала бездә. Буйлык калынырак була, аңа җеп кыстырып баралар. Аңа да бик күп төсләр кирәк инде. Алны да әллә ничә төсле, кызылны да, яшелне дә әллә ничә төсле итеп ясарга кирәк. Уртасыннан караңгырак ясап, читләрен ачыгырак итәсең.
Алар әле язгы кояш астында, мал-туайны, сарык бәтиләрен беренче тапкыр иркен көтүгә куганда ук, булачак келәмнәренең нурлы йөзен, аларның төсләрен күзаллап, эчтән генә уйлый башлыйлар. Төс сайлау, аларны үзара килештерү — чын рәссамнар эше бит ул, һәркемгә бирелмәгән бик зур талант, күңел зәвыгы таләп итә. Бу осталар үз сәнгатьләрендә нинди тирән фикерле булсалар, телгә дә шулай бай, сүз сөйләргә дә сәхнә артистларыннан ким түгелләр. Аларның һәр сүзендә халыкчан акыл, нәзакатьлелек бар. Менә шушы сүз белән идарә итү осталыгына төсләрнең мең төрле төсмере кушыла да, борынгы моңнар белән үрелеп, күзнең һәм күңелнең иң олы рәхәте булган иҗат җимешләре — күз явын алырлык келәмнәр, паласлар дөньяга килә.
Бу иҗат дөньясының никадәр сабырлык таләп иткән катлаулы икәнен сез Мәрәс авылы остасы Нурия апа Сәйфуллинаның эчкерсез сөйләвеннән үк тирәннән аңларсыз. Аның борынгы диалект үзенчәлекләрен һәм җанлы сөйләм телен үзгәртмичә, шул килеш күңелгә кабул итү тиешледер.
— Җөнен иң башта язарга кирәк инде. Төтен диләр, ишеткәнең бардыр, әйеме, аны төтәргә алып барабыз. Хәзер инде язгы җөнне үзең генә төтәсең, ә көзге җөн булса — аны станока алып барасың. Минзәләдә бар андый төтә торган җир, Чаллыда да бар. Шунда төттереп алып кайтып, башта җеп эрлисең. Ул да бит җиңел эш түгел, аны чын оста кешеләр генә ясый.
— Йон эрләүнеме?
— Бездә җегерләү дип әйтәләр аны.
— Җөн җегерләү?
— Әйе, безнең якта шулай. Йон эрләү инде ул үзенең төп асылында.
— Юк, миңа үзгәртелмәгән, сезнеңчә булганы кирәк. Сездә «йон» диләрме, әллә «җон»мы?
— Җөн. Җөн дибез инде. Йон дип кем әйтә икән аны?
( Нурия апа минем соравымнан соң, үзе дә сизмәстән, минем арттан җөн урынына «җон» дип әйтергә өйрәнеп китте. Үз-үземә ачуым килде: әңгәмәдәшкә бервакытта да үз карашыңны, үз версияңне тагарга ярамый).
— Мишәрләр әйтә «йон» дип.
— Бездә элек-электән җон җегерләү өмәсе ясыйлар иде. Бер өйгә бик күп хатын-кызлар җыела анда. Кыш көне җон җегерлисең дә, аннан соң катасың — ике орчыкны бергә китереп икәүдән берне ясыйсың инде. Башта урыйсың, аннан соң катасың. Аннары төяклисең аны.
— Ни өчен төяклисең?
— Юарга уңайлы булсын өчен.
— Нәрсә соң ул “төяклисең”, Нурия апа?
— Менә шушындый хәтле зур киләпләр булалар инде алар. Киләп дип аталалар. Менә шушы киләпкә салгачтын, «җепне киләпкә саласың» диләр. Аннан соң юарга керек аны ныгытып.
— Ә нинди суда юасыз?
— Чиста кер сабыны белән юарга кирәк. Порошокларны мактамыйлар аны, порошокны җептән бетереп булмый бит. Аңа аннан соң бер буяу да матур булып керми, төсе уңган сыман була. Бик ныгыттырып, кат-кат юарга кирәк. Бер кере дә калмасын, сабыны да калмасын җепләрнең. Шуннан соң гына аны манасың, ягъни буяуга саласың инде. Иң күп кара җеп кирәк була паласка. Аның бит төп нигезе кара төстән була. Аннан соң өстенә узорлар ясарга бөтен төрле төсләр кирәк була инде.
— Узор дип әйтмәдегез бит сез элек, бу бит рус сүзе, Нурия апа. Сездә әби-апалар нәрсә дип әйтәләр иде шул узорга? (Аһ, бу заман кешесе! Каян гына эләктереп бетерәләр бу рус сүзләрен)
— Бизәк инде. Бизәк дип әйтәләр безнең авылда.
— Ә ул төрле-төрле буяуларны ничек, кайдан таба идегез соң элек?
— Буяуларны элек китереп сата иделәр безгә. Магазиннарда да бар иде, күбрәк Ташкенттан, Березникидан алып кайталар иде инде. Шуннан сайлап ала идек буяуларны. Аннан соң манасың инде аны. Менә яшел буяу гына үзеннән-үзе бик матур булып чыкмый. Сары белән зәңгәрне кушып ясыйлар аны. Сарысын күбрәк салсаң, шундый нык матур чирәм яшел төсе ясала инде. Ишек алдындагы чирәм кебек! Күрше апалар кереп: “Ай, синең нәкышыңның ние чирәм яшел икән, бигерәк матур чыккан”, — диешәсең инде, бер-береңә карап сокланасың. Ә сарыны әзерәк салсаң, ул зәңгәрсу яшел булып чыга. “Бусы бигрәк матур, бусын читкә куерсың, иң кадерле җиренә сакларсың”, — диләр.
(Шушы урында Нурия ападан сорамыйча калуыма бүген дә үкенәм: нигә сорамадым икән, нигә шул иң матур төсләр келәмнең уртасына җәелмичә, «читкә куела» икән дип? Кадерле нәрсәне кеше күзеннән яшерү халыкның эчке бер тыйнаклыгы түгелме соң?..)
— Аннан соң ал төс килә, — дип дәвам итә оста апа. — Бездә алны да бик кызык диләр — юләр ал. Иң матур ал — юләр ал инде ул. Ник шулай әйтәләрдер, үзем дә белмим. Нык ачык ал булганга микән. Ә шәмәхә ал — ул теге алга караганда бераз шәмәхәрәк, тирәнрәк була. Кызыл төс бик күп кирәк була безгә. Чия кызылы — ул караңгырак, моңсурак булып тора. Төрле төсләр була кызылда да: сары төс тә, ал төс тә кушыла анда. Ал белән сарыдан ясыйсың чын кызыл төсне. Төсләрне бер-берсенә кушмыйча, җаныңны кушмыйча бер матур төсне дә чыгарып булмый ул. Ал шәмәхә төсен чыгарыр өчен — күбрәк салсаң, шәмәхә ал була, әзерәк салсаң — ачык ал. Шул юләр ал дигәне хәзер бөтенләй юк та инде, күргән дә юк. Сарыга әз генә кызыл салып ясыйсың башкаларын: сыек сары килеп чыга, яшькелт сары... Палас сукканда төсләрне тирәннән төсмерли белергә кирәк. Ал төснең кырына турыдан-туры кызылны гына куеп булмый бит инде, матур туры килми, күзгә каты бәрелә. Кара төсләр янына ачык төсләрне пар итеп куярга кирәк. Кара төс кырына ачык төс куймасаң, теге карасы да чалт кара булып ачылмый, бусы да чалт булып балкып тормый. Бер генә төстән сукмыйлар паласны. Аның һәр җебе җанлы булырга тиеш. Карасы бик кара булырга тиеш, аны читкә куялар инде…Төсләр уйнарга тиеш!
— Гадәттә, казлар күкәй салганда, яз башында палас сугарга утыралар. Аңа яктылык бик кирәк бит. Төсләрне кояш нурында гына күрергә, карарга кирәк. Тәрәзәдән чиста кояш нурлары төшә, көннәр озыная башлый инде. Рәхәтләнеп утыр да утыр шул станок артында. (Нурия апаның күзләрендә шул чактагы кояш нурлары чагылып киткәндәй булды). Күңелгә җәй килә дип, җан күтәрелә, эчеңнән озын көйләрне моңлана-моңлана эшлисең... Кыш көнен җөн әзерләргә кирәк. Палас сукканда аны берне генә сукмыйлар бит инде. Кызларга гомерлек бирнә итеп тә әзерлиләр. Хәзер исә ул борынгы паласлар тузып бетте, акчаң булса да барып алып булмый хәзер андыйны. Идән паласлары бирәләр иде бирнәгә, диван паласлары бирәләр иде. Алар бик җайлы: тузанланса, алып чыгып селкисең дә кабат җәеп куясың. Кактың — бернәрсә дә эшләми, сузылмый да, ертылмый да. Кыш көне алып чыгып карга аунат — өр-яңа булып, дөньясы яктырып тора. Келәмнәр сукканда җеп озатырга кирәк була бит әле. Ул буйлык дип атала бездә. Буйлык калынырак була, аңа җеп кыстырып баралар. Аңа да бик күп төсләр кирәк инде. Алны да әллә ничә төсле, кызылны да, яшелне дә әллә ничә төрле төсмердә ясарга кирәк. Уртасыннан караңгырак ясап, читләрен ачыгырак итәсең, шунда ул тирәнлек хасил була.
— Ә җепләрен ничек әзерлиләр соң, Нурия апа? — дип сорыйм, бу тылсымлы дөньяның соңгы серләренә кадәр җитәргә теләп…
— Аның үз хикмәте бар. Иң элек бармактан юанырак кына агач кисәге аласың да, җепне шуңа урап барасың, барасың-барасың... Күпме кирәген чамалап урагачтын, аннан кисеп чыгасың да, менә шуларны берәм-берәм кыстырып утырасың инде. Әйе, энә белән кое казыгандай бик сабыр, бик җентекле эш бу. Әйтик, үзбәкләр келәм сукканда җепләрен өскә асып куеп сугалар, ә без, татарлар, алга килгән җепкә нәфисләп кыстырып барабыз.
Нурия апа үзенең яраткан һөнәре турында сөйләгәндә, тавышындагы моң тагын да тирәнәйде:
— Язгы җөннән суккан паласлар бигерәк нәфис, йомшак булалар, алар бервакытта да киезләнми. Тик моның өчен бөтен җепләрне бер дәрәҗәдә тигез җегерләргә кирәк. Карада гына да ничә төрле төс, ничә төсмер бит анда! Әгәр җепләрең тигез булмаса, паласның бер башы артка китә, я арты алга килә — идәнгә тигез булып җәелми, бөгәрләнеп тора. Күз нурыңны түгеп палас сукканда, җанга ниндидер бер нәфислек, серле бер көч керә. Бу — чын җан рәхәте! Миңа үз кулларым белән сугылган паласлар шулхәтле кадерле, мин аларны бернинди кибетнекенә дә алыштырмыйм. Кибет келәменә карап күңел үсми ул, ә менә үз паласларыңа карасаң — күңелләрең күтәрелеп китә. Аңа бит никадәр түземлелек, ихтыяр көче кирәк. Палас сугу — һәркемнең кулыннан килми, ул бары тик рухы көчлеләр эше. Ачу килгән, төсләрең күңелеңчә уңмаган чакларда, түземлегең төкәнеп, паласларыңны станоктан йолкып аткан чаклар да булды. Бу эштә бием әнкәй бик әйбәт булды шул, кайнанамны әйтәм. Мине гел үзсендереп, гел мактап кына тора иде. Эшкә яңа өйрәнгән чакларымда минем җепләрем дә җеп төсле үк булмагандыр инде, югыйсә. Шулай да әнкәй күршеләргә: “Әй, минем килен әйбәт эшләй, фәлән хәтле җеп җегерләде. Күрсәтер идем әле сезгә, хәзер генә кая куйганны тапмыйм гына”, — дияр иде. Мин дә исәр түгел бит, кеше табарлык җиргә куймыйм инде ул рәтсез җепләрне. Менә шулай күңелемне үстереп, ул миңа күпме паласлар суктырды. Саваплы булсын, әнкәйгә һәрчак рәхмәтләр укыйм. Әгәр ул чакта: “Утыра инде бу да дөмегеп, җөн әрәм итеп”, — дип дәрәҗәмне төшерсә, бу эшне башка тотмас та идем.
Бездә, Мәрәс авылында, палассыз кеше юк ул. Менә Хәят апаның ике улы да үз куллары белән палас суга. Күрсәң, аларның бармаклары да безнекеннән ничә тапкыр зур, ирләр кулы бит! Асылда палас сукканда бармаклар бик йөгерек, нәфис булырга тиеш. Тик Хәят апаның уллары суккан паласларга карасаң, һөнәрләренә шаккатырсың — хәйран калырлык! Элек безнең авыл паласларын бик күп сорап киләләр, сатып алалар иде. Башка як кешеләре әзер җөннәрен күтәреп киләләр иде дә, безгә сугып бирергә кушалар иде. Җөннең бөтен эшен бетереп алып киләләр үзләречә. Күрәсең, үзе сукмаган кеше җепне ничек дөрес әзерләргә кирәклеген белми бит, җитмәгән, хата җире күп була. Авырсынмыйсың, андыйларны да үзең утырып рәтлисең инде. Хәзер исә кешеләр синтетикага мөкиббән киттеләр. Аның тузанын суыртырга да җиңел сыман, диләр. Әмма аның ясалма төсе, үзеннән чыккан ят исе күңелне болгата, үпкәләрне тузгыта бит. Мин бу паласларны үзем суккачтын беләм: тирә-яктагы синтетик келәмнәр бик кычкырып торган төсле булсалар да, алар нурсыз, җансыз, мәет кебек. Кеше җылысы кермәгән бит ул келәмнәргә! Салкын алар. Күз нурым, җан җылысы калган үз паласларымны мин беркайчан да аңа алыштырмыйм — бик кадерлеләр алар миңа, чөнки аларда минем үз төсләрем, үз хыялымдагы бизәкләрем яши. Элек палас сугарга алты кадак җөн җитә иде, хәзер ул гына җитми — заман үзгәрде, кешеләр «үсте», хәтта йокы караватларын да киң итеп ясый башладылар бит хәзер.
— Матурлыкны күрү сыйфаты адәм баласына туган табигатеннән үк киләдер ул. Безнең борынгы халык җырлары нәкъ менә без суккан паласларга охшый сыман. Ә хәзерге татар радиосы һәм телевидениесеннән дыңгыр-дыңгыр каккан ясалма музыка шул уйсыз-уйланмыйча ясалган синтетик келәмнәрне хәтерләтә. Аларның җырында һаман бер сүз, тирәнлек юк. Саф халык җырларын да бит теләсә кем җырлый алмый, алар шулкадәр тирән моңлы. Ул җырны башкарырга да бик күп түземлелек кирәк. Бу дөньяда гүзәллекне, матурлыкны күрә белмәсәң, җырлап та булмыйдыр ул. Мин дә, паласларымның булачак матурлыгын алдан күреп сугырга утырган кебек, халык җырын да табигатькә кушылып матур итеп, бик матур итеп җырлар идем дә бит. Күңелдә бар да, телгә генә килеп җитми.
«Җан рәхәте» дигән, борынгылардан калган тирән хикмәтле сүз бар. Нурия апа белән Хәят апаның күз нурлары сибелгән нәкышләренә, сихри келәмнәренә караганда, җан упкыныннан актарылып, хәтер түреннән борынгы моңлы көйләр агыла башлый. Бу дөньяның кабатланмас гүзәллеген үз бармаклары, үз күз нурлары аша үткәреп, төсләрдә тасвирлаган халык осталарының олы хезмәтен күреп, ирексездән җан елый. Бу җан елавы исә кешенең күңелен чистарта, тирәнәйтә, ә күңел, пакьләнгәч, үз түренә чын гүзәллекне һәм мәңгелек рәхәтлекне урнаштыра.
Йомгаклап шуны әйтәсе килә: матур, моңлы озын көйләрне һәркем башкара алмаган кебек, татарның җан бизәге булган паласны да теләсә кем суга алмый. Халык көйләрен кадерләп башкаручыларга да, Мәрәс авылының иҗатчы халкына да бу фани дөньяның илаһи гүзәллеген тасвирлар өчен нәкъ менә шул буыннан-буынга күчеп килгән, җанны җылытып торучы Борынгы Хәтер кирәк.
Әлеге искиткеч кыска текстлар аша әсәр авторының гади язучы гына түгел, ә тирән әдәби-фәлсәфи талантка ия шәхес булуы күренә. Аның язу манерасында татар прозасының иң асыл сыйфатлары — тирән моң, фәлсәфә һәм сурәтләү осталыгы берләшкән. Автор талантының төп яклары түбәндәге сыйфатларда ачыклана:
1. Гадилектә бөеклекне күрү таланты (Ассоциатив фикерләү)
Автор гади генә бер этнографик күзәтүдән — өлкән апаның келәм сугуыннан һәм төсләр җепләреннән — яшәешнең бөек циклы һәм мәңгелек фәлсәфәсен дөньяга чыгара. Келәмдәге алсу, яшел, көрән, соры һәм яңадан алсу төсләр тезмәсен кеше гомеренең этаплары белән бәйли алу — феноменаль метафорик фикерләү сәләте. Талантның нигезе дә нәкъ менә шунда: гади әйбер аша күкләрне һәм җанны күрсәтү.
2. Сүз белән рәсем ясау осталыгы (Колористика)
Автор телнең милли төсмерләрен үтә нечкә сизә. Ул татар телендәге «ал» сүзенең тамырларын кулланып (ал чәчәк, ал шәфәкъ, алсу йөз, ал иреннәр), татар дөньяга карашының матурлык канонын тудыра. Аның текстын укыганда, күз алдына җылы, нурлы, аллы-гөлле милли дөнья килеп баса. Бу — язучының тел белән рәссам кебек эш итү таланты.
3. Татар җанының асылын сизү (Этно-психологизм)
Беренче тексттагы Көнбатыш философлары (Кант, Гегель) белән татар моңын чагыштыру, икенче тексттагы нәни балалар белән татар әбиләренең алсу төскә мөхәббәте — болар барысы татар җанының психологиясен тирән аңлаудан килә. Автор Көнбатышның кырыс акылына каршы татарның «акыл кабул итмәгәне тойгы-моң аша тану» сыйфатын куя. Милләтнең үзенчәлеген мондый югарылыкта тоемлау бары тик чиксез зур милли җанлы чын талантларга гына хас.
4. Хис белән интуиция берлеге (Лиризм)
Текстларда фәнни логика түгел, ә интуитив сизгерлек өстенлек итә. Келәм кырыендагы кара төсне «вакытсызлык, ике ал төс арасындагы чиксезлек» дип аңлату — бу фәнни анализ нәтиҗәсе түгел, ә җанның югары интуициясе. Автор үзенең хис-тойгыларына ышана һәм укучыны да шул дулкынга кертә ала.
Йомгаклау: Автор — татар әдәбиятында лирик-фәлсәфи нәсерләр язу юнәлешендә зур уңышка ирешә алырлык олы талант иясе. Аның каләме үтә нечкә, җаны моңлы һәм фикере тирән.
|