|
|
|
Масгуда Шамсутдинова. Көмеш кашык болытта
“Көмеш кашык болытта” әсәренең идеясен аңлатучы кайбер уй-вәсвәсәләр
Тирән борынгылыкта туган һәм борынгы кешенең дөньяга карашын чагылдырган мифлар тирә-юньне танып белү процессында кирәкле баскыч булып торганнар. Җир, кояш, ай, йолдызлар һәм йолдызлыклар, табигать стихиясе күренешләре фантазия һәм җанландыру ярдәмендә рухиландырылган. Татар-булгар бабаларыбызның космологик карашлары, дөньяның барлык халыкларындагы кебек үк, «шәхси аллалар һәм бөек рух турында икеле-микеле күзаллау белән стихиягә табыну» башланган чорда туган. Булгарларның күзаллавы буенча, галәм өч өлештән торган: Җир, Күк һәм Җир асты дөньясы. Соңгылары җирдәге кебек тормыш белән аерылгысыз, аларда реаль һәм мифик затлар яшәгән. Дөнья океанында йөзеп йөрүче үрдәк йомыркасыннан дөньяның яралуы — дөньяның төрле халыкларында, шул исәптән булгарларда да иң киң таралган космологик сюжетларның берсе. Булгар космологиясе — кешеләрне һәрвакыт борчыган сорауларга җавап табу омтылышы, киеренке фикерләү процессы нәтиҗәсе: Кайдан? Нигә? Качан? Нинди рәвештә? Ни өчен? Борынгы булгарларның космологик карашлары үзләрендә төрле, әмма шул ук вакытта бер-берсе белән тыгыз бәйләнгән күзаллауларны, табынуларны һәм йолаларны гәүдәләндерә. Алар тормыш чыганагы, уңдырышлылык символы, үлемнән соң яисә кеше җаны туганчы булачак урын, ыруг җанының гәүдәләнеше булып тора. Шул ук вакытта алар дөньяның катлаулы төзелешен, моделен чагылдырганнар, Күк белән Җирне бәйләгәннәр, бар нәрсәгә терәк булганнар. Яралу актында барлыкка китерелгән нәрсә яшәешнең шартына әйләнгән һәм игелек буларак кабул ителгән. «Яшәеш» үз циклының ахырына таба какшаган, кимегән, «сызылган» һәм элеккеге яшәешен дәвам итү өчен торгызылуга, яңаруга, көчәюгә мохтаҗ булган. Күтәрелешкә, «яңадан тууга» ирешү чарасы булып йола торган. Йола үзенең структурасы белән Хаостан Космос барлыкка килгән чик буе ситуациясен кабатлый. Ул әлеге җәмгыятьтә норма дип саналган нәрсәгә капма-каршы булган гамәлләрдән, гамәлдәге статусны кире кагудан башлана һәм гомуми каршылыклар системасы ярдәмендә Космос һәм Хаос элементларын аеру юлы белән оешкан бердәмлекне торгызу белән тәмамлана. Бушлык... Караңгылык... Тынлык… Яктылык! ...Киңлек... Вакыт... Хәрәкәт… Пәрдә ачыла. Сәхнәдә караңгы. Зөлмәт, билгесезлек. Хаоста туучы җил. Бушлык, Чиксезлек. Еракта яктылык ноктасы күренә. Ашыкмыйча гына, ритм сугу тавышы ишетелә, аннары тагын һәм тагын. Бер-бер артлы килгән сугулар тәртипсез ритмга әйләнә. Яктылык бер пәйда була, бер югала. Тәртипсез ритм акрынлап тынычлана, фикернең «тибеше» дигән тыныч ритмга әверелә. Яктылык югалмый. Яралу идеясе өметкә ия була. Яктылык, пространствоны урап үтеп, «идеяне йөртүче»нең йөзенә таба күтәрелә башлый, аның кулына төшә. Ул яктылык ноктасын тотып тора. Шәмәхә яктылык хәрәкәткә этәргеч бирә. Шатырдау, сугулар, шыгырдау, сырхау, яралырга омтылуның газаплы талпынышлары. Беренче сулыш, беренче аңсыз хәрәкәт, тирә-юньгә беренче караш. «Ул» ритмдагы хәрәкәтне белә. Беренче авазлар, бердәм ритм билгеләнгән. «Алар» туа — уяна. Ритм көчәя, омтылышлы хәрәкәт энергия туплый. Бөтенесе дә акрынлап Идеягә керә. Ритм-хәрәкәтнең кульминациясе ритмның үсешенә күчә. Ритмик спиральның даимилеге тышкы түгәрәктән килгән аваз белән өзелә. Өзелү-шартлау аваз тудыра. Өзелгән түгәрәкнең ритмы басыла. Түгәрәк кисәкләре ачыла, интонацион нечкәлекләрдә тирбәлеп, үзләре турында белгертә. Аваз ритмны икенче планга күчерә. Көй материягә үтеп керә. Хәрәкәт мәгънә һәм консонанс ала. Яңгыраучы хәрәкәт, тышкы түгәрәк буенча тирбәлә башлаган вакыт белән кушылырга омтыла. Төрле ритмлы оешма тере материя хисләрен тудыра. Хисләр оешкан тере материя алдында чиксез хакимияткә ия була, аңа акылдан язарлык сокланудан алып, юк итүче депрессиягә кадәр барлык тойгылар палитрасын җиткерә. Акылсызлыкның бәреп чыгуы. Мәңгелеккә ирешү мөмкин түгеллекнең өметсезлеге материяне катаклизмга алып килә, бу хәл «тыштан» катнашу аркасында була. Материя авазлар болыты, һәлакәт яшене белән сукырая, ул исә үз артыннан яшенле яңгыр алып килә. Яңгыр бар нәрсәне юып төшерә, мәңгелекне чистарта. Бер чорның ахыры чираттагы чорның башы... Һәм мәгънәсез Мәгънәнең мәңгелек кабатлануы.
Оркестр составы: 4 Домра (альт, сопрано), Флейта, 2 Баян, Контрабас яки бас-гитара, 11 төрле көйләнештәге кыңгырау, 11 төрле көйләнештәге кулдан ясалган агач бәрмә уен кораллары, Зур барабан, Том-томнар, 4 сопрано, Балалар көлүе. Партитура җырлаучы, кыңгырауларда һәм гади кулдан ясалган бәрмә уен коралларында уйнаучы 13 башкаручыга исәпләнгән. Музыкаль партитурада “Көмеш кашык болытта” әсәре 1994 елның 10 октябрендә тәмамланган.
Мәсгүдә Шәмсетдинова
Психоанализ күзлегеннән мифлар — кеше психикасының эчке халәтләрен, ә иҗат процессы — Аңның Хаостан аерылып чыгу траекториясен чагылдыра.
I. Космологик миф һәм күмәк аң астының архитектурасы
Тирән борынгылыкта туган һәм яшәешнең асылын чагылдырган мифлар тирә-юньне танып белү процессында гына түгел, ә кешелекнең күмәк аң астын (коллективный бессознательный) оештыруда да мөһим баскыч булып торган. Җир, Кояш, Ай, йолдызлыклар һәм табигать стихияләре — болар барысы җанландыру гына түгел, ә кеше җанының эчке халәтләре, аның куркулары һәм бөек өметләре проекциясе.
Татар-булгар бабаларыбызның космологик карашлары, дөньяның барлык халыкларындагы кебек үк, стихиягә табыну һәм табигатьне илаһилаштыру чорларында формалашкан. Булгарларның күзаллавы буенча, Галәм өч өлештән торган: Күк, Җир һәм Җир асты дөньясы. Психоанализ ракурсыннан караганда, бу модель кеше психикасының катламнарын чагылдыра:
• Җир асты дөньясы (Хаос / Аң асты): Реаль һәм мифик затлар, идарә ителмәслек инстинктлар яшәгән чиксез караңгылык.
• Җир дөньясы (Эго / Аң): Көндәлек яшәеш, реаль тормыш мәйданы.
• Күк дөньясы (Югары Аң): Илаһи кануннар, рухи идеаллар ноктасы.
Дөнья океанында йөзеп йөрүче үрдәк йомыркасыннан дөньяның яралуы — аң астының караңгы суларыннан индивидуаль Аңның аерылып чыгуын сурәтләүче бөек космологик архетип.
Булгар космологиясе — кешенең үз асылын эзләгәндә туган экзистенциаль борчуларына һәм «Кайдан? Нигә? Ни өчен?» дигән сорауларына җавап табу омтылышы. Борынгы бабаларыбызның космологик карашларында тормыш чыганагы, уңдырышлылык символы, үлемнән соң яисә кеше җаны туганчы булачак сакраль аралык гәүдәләнә. Бу карашлар дөньяның катлаулы моделен ачып, Күк белән Җирне бәйләгәннәр, бар нәрсәгә нигез булып торганнар.
Яралу актында барлыкка китерелгән һәр күренеш яшәешнең төп шартына әйләнгән. Әмма тормыш үз циклының ахырына таба какшаган, кимегән һәм яңаруга, көчәюгә мохтаҗ булган. Бу рухи кризистан чыгу һәм «яңадан тууга» ирешү чарасы булып Йола торган. Йола үзенең структурасы белән Хаостан Космос барлыкка килгән чик буе ситуациясен (пограничное состояние) кабатлый. Ул гамәлдәге статусны кире кагудан башлана һәм гомуми каршылыклар системасы ярдәмендә Космос һәм Хаос элементларын аеру юлы белән эчке бердәмлекне торгызу белән тәмамлана.
II. Сәхнә метафизикасы: Аңның тууы һәм тойгылар көрәше
Бушлык...Караңгылык...Тынлык...Яктылык! ...Киңлек...Вакыт… Хәрәкәт…………
Пәрдә ачыла. Сәхнәдә караңгы — Зөлмәт, билгесезлек. Бу — Аң астының беренчел ана карыны халәте. Хаоста туучы җил — рухның беренче уянуы.
Еракта яктылык ноктасы күренә. Сугу тавышлары — ана йөрәге тибешен хәтерләтүче беренчел психологик халәт. Бу тәртипсез ритм акрынлап тынычлана, фикернең «тибешенә» (Аңга) әверелә. Яктылык югалмый, яралу идеясе өметкә ия була. Яктылык, киңлекне урап үтеп, «идеяне йөртүче» Субъектның йөзенә таба күтәрелә, аның кулына төшә.
Шәмәхә яктылык хәрәкәткә этәргеч бирә. Шатырдау, сугулар, шыгырдау тавышлары — Туу травмасын (Psychological trauma of birth), беренче сулышны һәм җанның яралырга омтылудагы газаплы талпынышларын чагылдыра. Беренче авазлар белән бердәм Ритм (Тормыш инстинкты) билгеләнә.
Омтылышлы хәрәкәт энергия туплый, бөтенесе дә акрынлап Идеягә буйсына. Ритмик спиральның даимилеге тышкы түгәрәктән килгән аваз — шартлау белән өзелә. Өзелгән түгәрәк кисәкләре ачыла, интонацион нечкәлекләрдә тирбәлеп, үзләре турында белгертә. Аваз ритмны икенче планга күчерә: Көй материягә үтеп керә, хәрәкәт мәгънә һәм Гармония (Консонанс) ала.
Төрле ритмлы оешма тере материя хисләрен тудыра. Бу хисләр психика алдында чиксез хакимияткә ия: аңа акылдан язарлык сокланудан алып, юк итүче депрессиягә кадәр барлык тойгылар палитрасын җиткерә. Акылсызлыкның бәреп чыгуы — Эгоның үз чикләрен югалтуы булып тора. Мәңгелеккә ирешү мөмкин түгеллекнең өметсезлеге (Экзистенциаль курку) материяне катаклизмга алып килә. Материя авазлар болыты, һәлакәт яшене белән сукырая. Шулчак килгән яңгыр — бу саф Катарсис (рухи пакьләнү). Ул үткән заманның травмаларын юып төшерә, киңлекне чистарта. Бу — бер чорның ахыры һәм яңа чорның башы... Һәм мәгънәсез Мәгънәнең мәңгелек кабатлану циклы.
III. Психоакустик партитура (Оркестр составы)
Инструментларның сайланышы кешенең тойгы кылларын һәм архетипик авазларны уятырга исәпләнгән:
• Космос һәм лирик Агым авазлары: 4 Домра (альт, сопрано), Флейта, 2 Баян, Контрабас яки бас-гитара.
• Генетик хәтер һәм сакраль тирбәлешләр: 11 төрле көйләнештәге кыңгырау, 11 төрле көйләнештәге кулдан ясалган агач бәрмә уен кораллары.
• Беренчел инстинктлар тавышы: Олы барабан, Том-томнар.
• Илаһи чисталык һәм Аңның башлангычы: 4 сопрано, Балалар көлүе.
Партитура җырлаучы, кыңгырауларда һәм гади кулдан ясалган бәрмә уен коралларында уйнаучы 13 башкаручыга исәпләнгән (13 саны — нумерологиядә һәм психоанализда трансформация, иске халәтнең үлеме һәм өр-яңадан туу символы).
Музыкаль партитура 1994 елның 10 октябрендә тәмамланды.
Мәсгудә Шәмсетдинова
|