|
|
|
Күк кош артыннын
Сәидә Галиева
Иҗат — ирешә алмаслыкка омтылу, күңелдә бер мизгелгә генә ачылган серне гомер буе эзләү. Яшь композитор Мәсгудә Шәмсетдинованың иҗат дөньясы да балачак хәтирәләреннән, туган тел моңыннан һәм күкләргә ашкан хыяллардан башлана.
Ул балкон ишеген ачып җибәрде.
Зәңгәрлек бүлмәгә ургылды. Көзге көннең алтынсу яктысы, сары яфракларның кыштырдавы бүлмәне тутырды. Әйтерсең, дөнья үзе ишек төбенә килеп баскан да, бер мизгелгә генә серле пәрдәсен ачкан иде.
Иҗат сере...
Бу хакта сөйләшүебез ничектер үзеннән-үзе башланып китте. Ләкин сәнгатькә яңа гына аяк басып килүче композитор Мәсгудә Шәмсетдинова өчен бу теманың очраклы булмавы сизелә иде. Аның күңелендә күптәннән яшәгән, сүз белән аңлатып бетерә алмаслык бер хис бар сыман. Ул хисне тотып карап булмый. Аңа исем дә табып булмый. Әмма ул бар. Ул яна. Ул чакыра.
— Иҗат күтәрелеше мизгеле — ул уттай яну, ниндидер идея, музыкаль тема яисә шигырь белән бөтенләй мавыгуның исерткеч халәте, — дип сөйләп китте Мәсгудә, гүя күптән башланган уйларын дәвам иткәндәй. — Утлы өермә сине югарыга алып китә сыман. Үз көчеңне тоюның гаҗәеп хисе туа, үз-үзеңне исбатлауга сусау уяна. Бу өндә күргән төш кебек. Яшен яшьнәгәндәге кебек күзне чагылдырырлык ачыклык белән киләчәк әсәрнең идеясе, образлары ачыла.
Яшен... Яктылык... Кинәт ачылган сер...
Әмма яктылык мәңгелек түгел. Иҗатның иң гүзәл мизгеле белән аны кәгазьгә төшерү арасында вакыт ята. Кыска гына ара. Ләкин шул арада күпме нәрсә югала!
Өстәл янына килеп утырганчы, кирәкле кәгазьләрне, каләмнәрне тапканчы, хәтердәге сурәтләрнең кайберләре тоныклана. Күңелнең ялкыны сүрелә башлый. Кичә генә бөтен барлыгыңны биләгән көй бүген үзеңә дә ерактан ишетелгәндәй тоела. Күренешне кабат тергезергә тырышасың. Ләкин ул инде элеккечә түгел.
Гүзәл төшне хәтердә саклап калырга теләгәндәге кебек. Уянасың. Ә төш кача. Кулларыңда бары тик аның зәгыйфь күләгәләре генә кала.
Шуңа күрә иҗат — ирешә алмаслык нәрсәгә мәңгелек омтылыштыр. Күк кош артыннан чабумыдыр. Ул кошны күрәсең, хәтта аның канат кагуын да ишеткәндәй буласың. Тик кул сузсаң — ул инде күктә.
— Мин моны тоткарлыклар аша йөгереш белән чагыштырыр идем, — ди Мәсгудә. Ә йөгерәсең. Туктап булмый. Күк кошны югалтудан куркасың. Кайчак хәлсезләнәсең, сабырлыгың какшый. Шул чакта уйларың белән еракка китәсең. Балачакка. Кышлау-Елгага.Үз авылыңа. Өебез янындагы урманга.
Күккә ашкан куәтле агачлар... Аларның биеклегенә карап, балачакта күпме хыяллангансыңдыр! Урманның үз тынлыгы, үз сере булган. Агачлар сөйләшкәндер дә бәлки, җил аларның сүзләрен еракларга алып киткәндер. Ә син тыңлагансың. Шунда күңелеңә бәхетнең иң гади, иң саф хисе әйләнеп кайта. Ераклыклар аша, еллар аша, хәтта иҗатның авыр мизгелләре аша да ул сине таба. Һәм сиңа яңадан сулыш бирә. Икенче сулыш.
Мәсгудәнең балачагы Башкортстанның Кышлау-Елга авылында үтә. Аның дөньясы китаплардан, шигырьләрдән, әкиятләрдән башлана. Әнисе Тукайны укый. Әтисе үз шигырьләрен укый. Нишләптер, алар гел ак шигырьләр була. Бәлки, ул шигырьләр чыннан да шундый булгандыр. Ә бәлки, әтисенең сөйләме үзе шигырь булып яңгырагандыр. Кайбер кешеләрнең сүзләрендә ритм була бит. Алар хәтта гади генә нәрсә турында сөйләгәндә дә дөньяны үзенчә яңгыраталар. Бабасы уйлап чыгарырга бик оста була. Һәр төнне айга аркан белән ябышып, күктә очып йөрүе турында сөйли торган була ул.
Айга аркан… Балачак өчен нинди табигый, нинди ышандырырлык хәл! Ай якын бит. Әкиятләр яшәгән дөньяда аңа аркан ыргытып кына менәсе дә китәсе. Күккә. Йолдызларга. Серләргә.
— Мин балачакның күп төшләрен хәтерлим, һәрхәлдә, барлык төсле төшләрне, — ди Мәсгудә. — Бервакыт төшемдә Шүрәле керде. Балаларча куркыныч та, кызык та иде...
Шүрәле! Тукайның серле урманы! Агачлар арасыннан карап торган сәер затлар, җилдә кыштырдаган яфраклар, төнге караңгылыкта җанланган күләгәләр... Балачакта аларның барысы да чын кебек. Ә үсә төшкәч тә, күңелнең бер почмагында шул дөнья сакланып кала.
— Хәзер дә миңа әкияти уйдырмалар ошый...
Әкияттән беркайчан да бөтенләй аерылып булмыйдыр. Кайберәүләр үскәч, аны оныта. Кайберәүләр исә гомер буе аның эзеннән бара. Әкият алар өчен чынбарлыктан качу түгел, бәлки чынбарлыкның үзендә яшеренгән серне күрү мөмкинлеге.
Мәсгудә яңгырны ярата. Җилне, салкынны ярата. Чыбыкларда җил улаганда, бөтен табигать омтылышка, хәрәкәткә әйләнгәндә аның күңеле уяна. Утны да ярата. Әмма аның җылысыннан бигрәк, ялкын телләренең бертуктаусыз үзгәреп торган формалары, төсләре җәлеп итә аны.
Табигатьтә бернәрсә дә тик тормый. Су ага. Җил исә. Яфраклар коела. Ут яна. Һәр нәрсә үзгәрә, һәр нәрсә хәрәкәттә. Бәлки, музыканың да сере шундадыр? Бер мизгелгә генә туган авазның юкка чыкмыйча, күңелдә хәрәкәтен дәвам итүендәдер?
— Мөгаен, миңа «тормыш» дип аталган спектакльнең катнашучысы булу ошыйдыр.
Тормышның тамашачысы түгел, катнашучысы булу… Бу сүзләрдә Мәсгудәнең иҗатына да кагыла торган бер мәгънә бар кебек. Ул тормышны читтән күзәтеп кенә утырырга теләми. Аңа җилнең үзенә кагылуы, яңгырның үзенә явуы, урманның үз эченә алуы кирәк. Аңа тормышның эчендә булырга кирәк. Бәлки, шуңа күрә аның өчен иҗат та әзер тәэсирләрне җыю түгел, ә күңелнең тирән катламнарында күптән яшәгән авазларны уятудыр.
Гадәттә, иҗат кешеләре илһамны тышкы дөньядан эзлиләр. Кешеләрне күзәтәләр, вакыйгаларны хәтерләрендә саклыйлар, яңа сюжетлар, яңа образлар табалар. Тирә-яктагы һәр аваз алар өчен музыка чыганагына әйләнергә мөмкин. Хәтта безнең опера һәм балет театрының «җырлаучы» ишеге дә кайчак сурдиналы оркестр авазларын хәтерләтә. Ә Мәсгудә тәэсирләрне «тыштан» эзләргә ашыкмый.
— Миңа ялгызлык яисә табигатьләре буенча бөтенләй капма-каршы булган ике-өч дус җәмгыяте уңайлырак, — ди ул. — Төп өметне күбрәк «эчке резервларга» баглыйм. Күп кенә темалар, сюжетлар, күзаллаулар миңа балачактан ук салынган кебек. Аларны Тукай һәм Һади Такташ иҗаты тукландыра.
Димәк, барысы да балачактан башлана. Шигырь укыган ана тавышыннан. Үз шигырьләрен сөйләгән әтидән. Айга аркан ташлап, күккә менгән бабай турындагы әкияттән. Урманнан. Җилдән. Шүрәле кергән төштән. Күңелгә бер салынган нәрсә еллар узгач та югалмый. Ул бары тик үзгәрә, башка кыяфәткә керә, авазга әйләнә. Әлеге авазны ишетә белергә генә кирәк.
— Бәлки, шуңа күрәдер, мин балалар өчен бик җиңел һәм рәхәтләнеп эшлим, — ди Мәсгудә. — Спектакльләр өчен музыка язарга, татар телендәге җырлар иҗат итәргә яратам. Бу — минем балачагым һәм яраткан шагыйрьләремнең теле.
Туган тел... Аның һәр авазында балачакның бер кисәге саклана. Әниеңнең тавышы, әбиеңнең әкияте, авылның үзенә генә хас сөйләме. Туган телдә язылган җыр күңелгә башкача үтеп керә. Ул синең белән бергә үсә, синең белән бергә картаймыйча, күңелеңнең иң тирән җирендә яши бирә. Мәсгудәнең иҗат юлы да шушы тамырлардан башлана. Казан дәүләт консерваториясен 1979 елда тәмамлаган, профессор А. Б. Лупповның композиция классы студенты булган яшь композиторның инде үз дөньясы, үз авазы, үз эзләнүләре бар.
Курчак театрының ике спектакленә музыка язган ул: Б. Ларин пьесасы буенча «Шырпылы куян»га һәм Т. Миңнуллин сценарие буенча «Кәрлә-укучы»га. Г. Тукай әкияте нигезендә «Кәҗә белән Сарык» опереттасын иҗат иткән. «Минем авыл балачагым» исемле фортепиано вариацияләре язган.
Авыл балачагы... Бу сүзләрнең үзендә күпме сагыш, күпме якты хәтер бар! Бәлки, ул вариацияләрдә дә урман шаукымы, җилнең тавышы, еракта калган балачакның авазлары ишетеләдер. Әмма Мәсгудәнең иҗаты балачак хатирәләре белән генә чикләнми. Аның музыкаль фикерләве киңрәк, тирәнрәк катламнарга үтеп керә. «Туган тел» симфоник поэмасы, Скрипка концерты, Кыллы квартет — боларның һәркайсында фәлсәфи һәм милли-патриотик эзләнүләр сизелә. Әсәрләренең күп кенә битләре татар халкы тарихының фаҗигале этапларына багышланган. Халык язмышы. Тарих хәтере. Милләтнең йөрәге аша үткән сызлану.
Композитор өчен бу темаларның әһәмияте аңлашыла: халыкның үткәне аның бүгенгесендә дә яши. Кайчак ул сүз белән түгел, аваз белән сөйләшә. Музыкада тарихның тавышы ишетелә башлый. Кайгының, югалтуның, өметнең үз интонацияләре бар.
Ә Мәсгудәнең лирик дөньясы тавыш өчен язылган әсәрләрендә аеруча ачык ачыла. «Тукай мәхәббәте», «Язлар гына кабатлана» вокаль цикллары, М. Цветаева шигырьләренә язылган «Вереск» циклы, Һ. Такташ, Г. Рәхим, Р. Вәлиев, Ф. Сафин сүзләренә иҗат ителгән җырлар… Шигырь һәм музыка. Сүз һәм аваз. Берсе күңелгә мәгънә аша үтеп керә, икенчесе — хис аша. Ә бергә кушылгач, аларның тәэсире тагын да көчәя. Шигырьдә әйтелми калган нәрсәне музыка әйтеп бирә. Музыкада яшеренгән хисне сүзләр яктырта.
Мәсгудә татар халык җырларын эшкәртүнең дүрт өлешле сюита циклы авторы да.
— Гомумән, мин фольклор белән бик нык мавыгам.
Фольклор — халыкның хәтере. Аның гасырлар аша килгән тавышы. Бер җырда — сагыну, икенчесендә — моң, өченчесендә — шатлык. Аларның һәркайсында халыкның тормышы, язмышы, дөньяга карашы чагыла.
Шул ук вакытта Мәсгудә музыка дөньясының заманча агымнарыннан да читтә тормый. Аңа Шостакович, Прокофьев иҗаты, импрессионистлар музыкасы якын. Стравинский, Шёнберг, Берг, Веберн экспрессионизмы да аны җәлеп итә. XX гасыр музыкасының интеллектуаль эзләнүләре аның өчен ят түгел.
Ләкин заманча музыкаль фикерләүгә омтылу милли тамырлардан аерылу дигән сүз түгел. Киресенчә, аның музыкасы, бигрәк тә балалар өчен язылган әсәрләре, үзенең җирлеге, милли интонацияләре белән аерылып тора. Бию ритмнары, ачык жанр нигезе, халыкчан авазлар — болар барысы да аның иҗатына үзенә генә хас төсмер бирә.
Кайчак Мәсгудә милли интонацияләрне джазлаштыруга мөрәҗәгать итә. Борынгы авазлар яңа яңгыраш ала. Гүя ерактагы тавыш бүгенге көнгә килеп җитә. Үткән белән бүгенге бер ноктада очраша.
Музыка да бит күк кош кебек. Ул бер урынга гына бәйләнеп яши алмый. Тамырлары җирдә, ә канатлары күктә. Җирдән көч ала, ләкин югарыга омтыла.
Хәзер яшь композитор ТАССР Композиторлар берлегенең чираттагы пленумына әзерләнә. Бу юлы пленум күчмә булачак һәм Яр Чаллыда узачак. Мәсгудә анда өрмәле инструментлар өчен яңа квартетын тәкъдим итәргә җыена.
Алда — яңа әсәрләр. Яңа эзләнүләр. Яңа авазлар.
Ә иң зур хыялы?
Һади Такташ әсәрләре буенча опера-оратория язу.
Такташ... Аның шигъриятендә никадәр дәрт, никадәр каршылык, никадәр тормыш ялкыны бар! Шагыйрьнең сүзләрен музыка теленә күчерү, аның рухын авазларда яңадан тудыру — бу инде зур юл, зур җаваплылык. Мондый хыялга ирешү өчен талант кына түгел, сабырлык та, эзләнү дә, күңелнең тирәнлегенә төшәргә батырчылык та кирәк. Әмма Мәсгудә бу юлдан бара.Кайчак ул арыйдыр. Кайчак иҗатның утлы өермәсе тынгандай буладыр. Кайчак кәгазьдә бары тик тонык күләгәләр генә каладыр. Шул вакытта ул, бәлки, яңадан балачагына кайтадыр. Кышлау-Елганы, өе янындагы урманны, күккә ашкан агачларны хәтерлидер. Җилнең чыбыкларда улавын тыңлагандай буладыр. Бабасының айга аркан ташлап күккә менүен исенә төшерәдер. Һәм күңелендә тагын бер ут кабынадыр. Чөнки күк кошны бер күргән кеше аны эзләүдән туктый алмый. Ул кошның кайда икәнен белмисең. Кайчан очып киләсен дә белмисең. Аның канатларының төсе нинди икәнен дә һәрвакыт ачык күрә алмыйсың. Ләкин син аның барлыгына ышанасың. Аның очышын көтәсең. Аның артыннан барасың.
Иҗат дигән юл шундыйдыр.
Күк кош артыннан...
Сәидә Галиева
Тәкъдим ителгән текст танылган татар композиторы Мәсгудә Шәмсетдинованың иҗади асылын, аның табигатьтән килгән талантын һәм музыка туу процессының эчке халәтен тирән ача. Бу өземтә аша иҗатчының психологик портретын берничә мөһим аспектка бүлеп карарга мөмкин:
1. Иҗат психологиясе һәм синэстезия (тойгылар кушылуы)
Текст башында ук Мәсгудәнең дөньяны гади генә түгел, ә бик нечкә, образлы кабул итүе күренә. Балкон ачылу белән бүлмәгә тулган алтын-сары яфраклар һәм зәңгәрлек — композиторның синэстетик фикерләвен (төсләрне, тавышлар өермәсен һәм табигатьне бер бөтен итеп тоюын) күрсәтә. Бу — зур талант билгесе. Ул дөньяны ноталар аша гына түгел, ә визуаль һәм эмоциональ сурәтләр аша музыкага әйләндерә.
2. Иҗади илһам — «Утлы өермә» һәм Күк кош
Мәсгудә Шәмсетдинова илһам килү мизгелен бик дөрес һәм катлаулы тасвирлый:
• Илһамның тизлеге һәм көче: Үзен бөтенләй онытып мавыгу, «уттай яну» халәте. Бу — талантның стихияле, табигый куәте.
• Идеянең ачыклыгы: «яшен яшьнәгәндәге кебек күзне чагылдырырлык» төгәл образлар тууы.
• Иҗади трагедия һәм каршылык: Композитор төп авырлыкны билгели — идеаль образ белән аны кәгазьгә төшерү арасындагы вакыт. Илһам тиз кача, ә аны матдиләштерү (нотага салу) сабырлык һәм зур хезмәт таләп итә. Нәкъ менә шуңа күрә ул иҗатны «Күк кош артыннан мәңгелек ау» һәм «тоткарлыклар аша йөгереш» дип атый. Бу аның иҗатка җиңел карамавын, ә аны җан җәфасы һәм хезмәт аша үткәрүен раслый.
3. Талантның тамырлары: Генетик код һәм Балачак
Ни өчен Мәсгудә композитор булган? Җавап аның балачагында һәм гаиләсендә:
• Әнисе — милли рух һәм әдәбият (Тукай сүзе) аша аңа тел нечкәлеген, моңны сеңдергән.
• Әтисе — ак шигырьләр укучы, сөйләме үзе үк көй булып яңгыручы шәхес. Бу кызның хәтерендә музыкаль ритм һәм рифманың иреклелеген калдырган.
• Бабасы — гаҗәеп фантазиягә ия кеше (айга аркан белән ябышып очу). Талантның мөһим өлеше — миф иҗат итү, чиксез фантазия нәкъ менә бабасыннан күчкән.
4. Ресурслар һәм «Икенче сулыш»
Иҗат кешене сыгып чыгара, канатларын каерырга мөмкин. Тексттан күренгәнчә, Мәсгудә Шәмсетдинованың энергетик чыганагы, аның оазисы — үз авылы (Кышлау-Елга) һәм балачагы. Авыр сабырлык сынаулары килгәндә, ул күккә ашкан куәтле агачларны — үзенең тамырларын күз алдына китерә. Нәкъ менә шул милли, табигый нигез аңа яңадан көч («икенче сулыш») бирә.
Йомгаклау
Текст буенча Мәсгудә Шәмсетдинова — романтик, философ һәм шул ук вакытта бик таләпчән иҗатчы. Аның таланты коры хезмәттән генә тормаган, ул — гаиләсеннән килгән фантазия байлыгы, табигать моңы һәм илһам мизгелен тотып калырга тырышучы Күк кош аучысы.
«Күк кош артыннан» текстының лингвистик үзенчәлекләре
Әлеге текст нәфис әдәбият һәм публицистика чигендә язылган. Текстның теле җанлы, образлы, эмоциональ һәм тирән риторик бизәкләргә бай. Мәсгудә Шәмсетдинованың сөйләме аша автор иҗат иреген һәм музыканың эчке табигатен сурәтли. Текстның төп лингвистик үзенчәлекләре түбәндәге аспектлардан гыйбарәт:
1. Троплар һәм образлы сүзләр (Метафоралар һәм Тел бизәкләре)
Текстта сурәтләү чаралары иҗат процессының динамикасын һәм тирәнлеген күрсәтү өчен кулланыла:
• Метафоралар (Яшерен чагыштырулар): «сары яфраклар кыштырдавына күмелгән көннең зәңгәрлеге бүлмәне гүя кырыеннан агып чыгарлык итеп тутырды» — монда зәңгәрлек һәм яктылык сыеклык кебек сурәтләнә; «утлы өермә сине югарыга алып китә сыман» — илһам куәте утлы стихиягә тиңләнә; «Күк кошка мәңгелек ау» — ирешмәслек идеаль әсәрне символлаштыру.
• Эпитетлар (Нәфис билгеләмәләр): «алтын төс», «исерткеч халәте», «гүзәл төс», «зәгыйфь күләгәләрен», «куәтле агачлар». Алар җөмләләргә өстәмә эмоциональ төсмер бирәләр.
• Кабатлаулар һәм Сүз парлары: «үзеннән-үзе», «очраклы булмавы», «ак шигырьләр».
2. Синтаксисик үзенчәлекләр һәм Җөмлә төзелеше
• Катлаулы синтаксисик конструкцияләр: Композиторның үз фикерен аңлаткан җөмләләре бик озын, күп тезмәле һәм иярченле. Бу — авторның иҗат процессын бөтен катлаулылыгында, туктаусыз хәрәкәттә күрсәтергә омтылуын раслый (мәсәлән, «Өстәл артына утырып... ышанычсыз килеп чыга» җөмләсе).
• Күчерелмә сөйләм һәм Диалог элементлары: Текстта геройның туры сөйләме сыгылмалы кулланыла. Диалог рәвешендә башланган сөйләм соңыннан монологка һәм эчке уйлануга әверелә.
• Риторик сорау / Икеләнү: «(яисә аның сөйләме шигырь булып яңгырый торган булганмы?)» — бу алым укучыны җавап эзләргә мәҗбүр итә һәм текстка җылы, гаилә эчендәге сөйләшү атмосферасын бирә.
3. Лексик катлам (Сүз байлыгы)
• Ассоциатив лексика (Иҗат һәм Мәдәният): Текстта идея, музыкаль тема, шигырь, композитор, сәнгать, образ кебек сүзләр киң кулланыла. Алар әңгәмәнең югары интеллектуаль дәрәҗәсен билгели.
• Хис-күңел өлкәсенә караган лексика: Үз-үзеңне исбатлау, сусау, сабырлык, бәхет, гадилек хисе, икенче сулыш. Бу сүзләр текстның психологик тирәнлеген тәэмин итә.
• Милли-мәдәни код (Реалияләр): Тукай, авыл, урман, айга аркан белән ябышып очу. Текст татар сөйләм мәдәниятенә хас образлар белән өретелгән.
4. Фонетик һәм Ритмик үзенчәлекләр
Текстның үз ритмы бар, ул үзе үк музыкаль яңгырый. Сары яфракларның «кыштырдавы» аша ономатопея кулланыла. Мәсгудәнең әтисе турында сөйләгәндә, «сөйләме шигырь булып яңгырый торган булган» дигән гыйбәрә текстның үзенә дә кагыла — чәчмә әсәр булса да, ул шигъри ритмга ия.
Йомгаклау: Текстның лингвистик төзелеше Мәсгудә Шәмсетдинованың эчке дөньясын тулысынча чагылдыра. Сүзләр ярдәмендә автор язучы гына түгел, ә рәссам (төсләр аша) һәм композитор (ритм һәм тавышлар аша) ролен башкара.
Мәсгудә Шәмсетдинованың сөйләмендәге индивидуаль авторлык стиле үзенчәлекләре
«Күк кош артыннан» текстында татар композиторы һәм философы Мәсгудә Шәмсетдинованың нәкъ менә үзенә генә хас булган, аны башка сәнгать әһелләреннән аерып торучы индивидуаль авторлык стиле (идиостиле) ачык чагыла. Аның фикерләү һәм сөйләү рәвеше түбәндәге үзенчәлекләр белән аерылып тора:
1. Философик-абстракт фикерләүнең образлылыгы
Мәсгудә Шәмсетдинова катлаулы психологик һәм философик төшенчәләрне гади тел белән түгел, ә тирән нәфис сурәтләр аша аңлата. Ул фәнни яки коры теоретик терминнар кулланырга яратмый.
• Мисал: Илһамның качуын яисә идеянең югалуын ул «гүзәл төштән уянгач, качып баручы образларның зәгыйфь күләгәләрен генә тотмакчы булган кебек» дип сурәтли. Бу — аның иҗатны трансцендент (мистик, югары) бер халәт итеп күрүен раслый.
2. Динамика һәм Энергия (Хәрәкәт сүзләре)
Авторның стиленә зур эчке энергия һәм динамика хас. Ул иҗатны тыныч кына утырып язу итеп түгел, ә зур көрәш, хәрәкәт итеп күрсәтә. Бу аның фигыльләрне һәм динамик сүзләрне сайлавында күренә:
• «Утлы өермә», «югарыга алып китә», «күзне чагылдырырлык», «мәңгелек ау», «тоткарлыклар аша йөгереш».
• Бу лексика аша ул үзенең экспрессив, кызу канлы, иҗат утында янучан характерын укучыга җиткерә. Стиль аның эчке дөньясы кебек үк тынсыз һәм көчле.
3. Биографизм һәм Тамырларга тугрылык (Мифологизм)
Мәсгудә Шәмсетдинованың индивидуаль стилендә интеллектуаль югарылык белән халыкчанлыкның (фольклорның) синтезы ята. Ул дөнья дәрәҗәсендәге композитор булса да, катлаулы фикерләрдән соң кинәт авыл дөньясына, бабасының әкияти уйдырмаларына күчә.
• Бабасының «айга аркан белән ябышып очуы» яисә әтисенең «ак шигырьләре» турында сөйләгәндә, аның стиленә әкиятилек, җиңел юмор һәм гаилә җылылыгы хас җөмләләр керә. Бу аның стилен коры булудан саклый, аны җанлы һәм милли итә.
4. Музыкальлек һәм Ритмика
Композитор сүзләр белән нәкъ менә партитура (музыка язу) кебек эш итә. Җөмләләр куәтле ноталар кебек башлана, аннары акрыная:
• «Утлы өермә сине югарыга алып китә сыман...» (алга таба җөмлә сузыла, моң кертә) → «...суынырга өлгерә, һәм әлеге «күренешне» кабатларга тырышулар сүлпән һәм ышанычсыз килеп чыга» (музыкаль темпның акрынаюы, соңгы нотаның өзелүе кебек).
• Аның стилендә җөмләләрнең озынлыгы һәм кыскалыгы эчке халәтнең ритмына (йөрәк кагуына яисә көй агышына) буйсындырылган.
Йомгаклау
Мәсгудә Шәмсетдинованың авторлык стиле — лиризм белән экспрессия
чигендәге зур сәнгать. Аның теле композиторлык табигатен ачып бирә: ул сүзләр белән дә ноталар кебек үк иркен һәм сурәтле эш итә.
|